O wpływie globalizacji na państwo narodowe słów kilka.




(Katarzyna M)

1. „Państwo narodowe pozostaje dominującą formułą polityczną naszego stulecia nadal stanowiąc najskuteczniejszy wynalazek w europejskiej historii ostatnich dwustu lat”[1]·. Cytat ten wprowadza nas w temat bardzo aktualny, poruszany przez wielu politologów, socjologów, dziennikarzy, filozofów a mianowicie czy jesteśmy w stanie wyobrazić sobie zmierzch owej instytucji? Żyjąc w jednym ze stu dziewięćdziesięciu pięciu krajów oczekujemy kresu państwowej władzy? Tym, co ogołoci państwo z jego atrybutów ma stać się globalizacja i procesy jej towarzyszące. Czy państwo narodowe ma jeszcze jakieś szanse? Na tak postawione pytania nie będzie można znaleźć jednoznacznej odpowiedzi.  Przyszłość państw narodowych jest zagrożona, lecz z każdej opresji można wyjść obronną ręką a niekiedy nawet trzeba.
Każde państwo w obrębie swojej jurysdykcji sprawuje określone funkcje. Dba o sprawy wewnętrzne i zewnętrzne. Te pierwsze, odnoszą się do sfery regulacji stosunków w takich dziedzinach jak:
- Prawo – państwo formułuje własne prawodawstwo, które obowiązuje wszystkich obywateli zamieszkujących dany kraj.
- Zachowanie porządku i bezpieczeństwa – tworzenie instytucji stojących na straży sprawiedliwości: policja, straż miejska, sądownictwo, prokuratura, wojsko, straż graniczna.
- Opieka zdrowotna – zabezpieczenie dostępu do służby medycznej.
-Administracja – współtworzenie sprawnej biurokracji.
-Gospodarka – ustalenie reguł funkcjonowania gospodarki w oparciu o koncepcję liberalną lub etatyzm.
- Opieka socjalna – realizacja zadań w kierunku walki z bezrobociem, opieka społeczna, ubezpieczenia.
- Kultura oraz oświata – dofinansowuje lub utrzymuje szkoły, muzea, teatry. Troszczy się o dziedzictwo narodowe.
Z kolei funkcje, dotyczące spraw zagranicznych dzieli się na:
- Obronne – utworzenie armii, która ma zapewnić bezpieczeństwo zewnętrzne.
-Dyplomatyczne – utrzymanie stosunków z innymi państwami i podmiotami międzynarodowymi.
- Związane z szeroko pojętą racją stanu – sprawowanie pieczy nad interesami państwa.
To krótkie zestawienie podstawowych ról państwa ma na celu zilustrowanie, jak bardzo procesy globalizacyjne wchodzą w owe struktury i je zmieniają. W dalszej części przedstawię te z nich, które najbardziej zmieniły się pod wpływem omawianych tu procesów.
Na wstępie pragnę dodać, iż zjawisko zwiększania bądź zmniejszania znaczenia niektórych państwowych czynności było i jest powszechne. Za przykład niech posłużą zmiany, jakie na przestrzeni dziejów dokonywały się w sferze ekonomii determinując ustroje państwowe. W XIX wieku nastąpił krótki okres panowania kapitalizmu liberalnego. Wtedy też znacząco zmniejszyła się rola państwa w gospodarce. Koncepcja lassez faire determinowała poczynania jednostek na krajowym rynku. Wyrosła ona z założenia, iż każdy z nas dąży do osiągnięcia zysków (homo oeconomicus) i nie należy przeszkadzać obywatelom w ich zdobywaniu. Państwo powinno być niczym nocny stróż, który miał strzec podstawowych zasad wolności gospodarowania i prywatnej własności [2]. Sytuacja ta uległa przemianie wraz z nadejściem XX wieku. Nowe hasła głoszone przez socjalistów i nazistów przemieniły oblicze rynku. Wprowadzono ustrój, w którym zlikwidowano politykę własnościową a wszelkie działania związane z zarządzaniem produkcją, rolnictwem oraz przemysłem oddano w ręce państwa. Oznaczało to umocnienie jego kompetencji na niespotykaną dotąd skalę. Jednakże tendencja ta, szczególnie w Europie, nie utrzymała się.

2. Dzisiejsze czasy dostarczają powodów do nowych trosk. Obserwujemy, jak zmienia się świat i jak państwa narodowe tracą niektóre ze swoich kompetencji. Wielu badaczy zauważa, że postępujący proces globalizacji podkopuje ich suwerenność. Argumentują, iż brak kontroli nad gospodarką, mediami czy kwestiami obronności zwiastuje ich rychły koniec. W literaturze, która dotyka tego tematu najpowszechniejszym pytaniem jest, co będzie po państwie narodowym, czy to koniec czy zaćmienie? Ten dylemat to doskonały materiał do analiz. W wielu ośrodkach naukowych próbuje się rozstrzygnąć poruszane tu zagadnienie. Badania takie napotykają jednak na wiele trudności, złożoność problemu uniemożliwia wręcz wprowadzenie poprawnej metodologii. Teza o redukcji niektórych funkcji państwa jest mocna i nie bark dowodów na jej słuszność. Procesy globalizacyjne silnie wpływają na politykę wielu krajów. Odpowiedzialność za to leży przede wszystkim po stronie obywateli, którzy nie są w stanie ochronić tradycyjnych struktur narodowo-kulturowych. Niemniej jednak nie należy doszukiwać się tu winnych lub zrzucać wszystkiego na karb nowej rzeczywistości. Nazwałabym to raczej biegiem rzeczy, ewolucją, której doświadczamy, a na którą nie mamy bezpośredniego wpływu. Wtłoczeni w cybernetyczną przestrzeń, zalewani lawiną informacji tracimy kontakt z lokalną wspólnotą, z państwem, polityką.
Wymienia się różne przyczyny utraty kontroli nad pewnymi dziedzinami życia państwowego. Najpoważniejszą wydaje się rozłam na polu ekonomiczno – prawnym. Iluzją jest, utrzymanie przez państwo kontroli nad gospodarką. Sieci powiązań rynków, giełd, banków przekraczają nasze wyobrażenie. Wielkie korporacje nadają ton polityce w niejednym kraju na świecie. To temat, po który chętnie sięgają publicyści:
„Korporacje są na tyle bogate, że mogą pozwolić sobie na finansowanie kampanii wyborczych polityków. W zamian za to po wyborach mogą wymagać od nich spełnienia swoich postulatów – uważają przeciwnicy wielkich korporacji z organizacji pozarządowych. Nie korporacjom, Firma zabija to tylko niektóre z haseł, jakie pojawiły się na transparentach protestujących podczas antyszczytów w Seattle, Pradze, Genui.
Problem dotyczy przede wszystkim krajów słabo rozwiniętych. Wielkie firmy międzynarodowe w zamian za inwestycje dostają od rządów preferencyjne warunki działania, co w praktyce czasami oznacza bezkarność ekologiczną – dotyczy to przede wszystkim firm zaangażowanych w sektorze wydobywczym. Rządy w obawie utraty wpływów z działalności firm na ich terenie pacyfikują protesty mieszkańców terenów, na których działają firmy dysponujące znacznym kapitałem”[3].
Przypomnę, że skutki globalizacji gospodarki szczególnie dotykają państw narodowych, co wcale nie oznacza, że stają się one tylko biernymi obserwatorami. Zmiana, jaka może się dokonać przy ich udziale to redukowanie negatywnych skutków omawianego tu procederu. Poruszona przeze mnie kwestia interwencjonizmu państwowego w tym właśnie przypadku jest uzasadniona. Ekonomiści akcentują, iż należałoby wzmocnić regulację państwa w takich dziedzinach jak:
- ochrona środowiska naturalnego – osłona przyrody, to paradoksalnie największa promocja dla zapewnienia ładu społecznego i przestrzennego. To doskonałe ćwiczenie sprawności państwa w dziedzinie ustalania twardych zasad i negocjacji z wielkimi koncernami;
- zwiększenie wydatków na modernizację i zwiększanie potencjału naukowo-badawczego – tak prowadzona polityka zapewni państwu skuteczną osłonę rynków przed konkurencją za granicy. Zapewni też włączenie produkcji krajowej do międzynarodowego systemu. Zminimalizuje odpływ wykształconej kadry;
- większe uprawnienia dla samorządów, zwiększenie decentralizacji – podbuduje gospodarki lokalne i regionalne;
Dodatkowo jednoznacznie stwierdza się, iż „rola państwa narodowego, jako głównego podmiotu polityki gospodarczej nadal jest aktualna”[4]. Oczywiście będziemy doświadczać wzrostu zależności gospodarczej państwa od korporacji, koncernów i silnych ekonomicznie krajów, ale nie można dopuścić, aby nadmiernie wpływało to na politykę wewnętrzną.
Inną formą ograniczania niektórych funkcji państw narodowych jest zmiana ich ustawodawstwa pod naporem sił światowych. Znamienny przykład to wstępowanie w szeregi ponadterytorialnych organizacji i dostosowywanie prawa krajowego do międzynarodowego. Aby zobrazować ten argument przytoczę zobowiązanie, jakie podjęła Polska po wstąpieniu w szeregi Unii Europejskiej:
 „ Zgodnie z art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. Nr 62, poz. 718, z późn.zm.) ogłaszam, co następuje:
 Na mocy Traktatu o przystąpieniu Rzeczypospolitej Polskiej di Unii Europejskiej z dniem 1 maja 2004 r. zaczęło obowiązywać w Polsce prawo Unii Europejskiej. Traktat ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 kwietnia 2004 r. Nr 90, poz. 864. (…)
Prawo Unii Europejskiej obowiązuje bądź bezpośrednio, bądź wymaga wdrożenia do krajowego porządku prawnego”[5].
  Często powiązane jest to z przyjętą racją stanu i partykularnymi interesami. Wejście w szeregi organizacji międzynarodowych wynika z prowadzenia racjonalnej polityki dyplomatycznej. Jest dobrowolne i wynika z wiary, że razem można dokonać więcej. Wielu badaczy dowodzi, że uszczupla to suwerenność państw. Aczkolwiek decyzja o przystąpieniu do światowych związków podejmowana jest w wyniku zestawienia zysków i strat. I zawsze pozostaje w gestii nadrzędnego interesu danego kraju.
Dalsze rozważania dotyczą znacznego uszczuplenia państwowego monopolu na informację. Termin ten został omówiony przez J. Rifkin’a w książce Wiek dostępu. „Deregulacja i komercjalizacja światowych systemów telekomunikacji oraz radia i telewizji pozbawiają państwa możliwości nadzoru i kontroli transmisji na ich własnym terenie. Globalne spółki medialne budują światową sieć łączności omijając zupełnie granice państwowe i w rezultacie zmieniają zasadniczo charakter życia politycznego na ziemi”[6]. Związane jest to z „globalną gospodarką sieciową”, która skutecznie utrudnia pobieranie podatków. „Ograniczenie roli państwa narodowego jest szczególnie charakterystyczne w kwestii poboru podatków. Coraz więcej rodzajów działalności gospodarczej odbywa się w cyberprzestrzeni i dlatego coraz trudniejsze staje się naliczanie i ściąganie podatków”·.
3. Proces globalizacji związany jest z migracjami. Chciałabym podkreślić jak ważny jest to problem, gdyż bezpośrednio dotyka państw narodowych i często staje się przyczyną zmiany polityki wewnętrznej i zewnętrznej. Przedmiotem troski staje się integracja społeczna i zestaw praw, jaki otrzymują imigranci. Bardzo często różne wspólnoty nie potrafią ze sobą współpracować, szczególnie, jeśli dzieli je kultura i poczucie tożsamości narodowej. Powszechne jest tworzenie się osobnych dzielnic przybyszów z innych krajów. Grupy te bardzo często są w jakiś sposób oczerniane, mimo, iż w wielu krajach cieszą się pełnią praw obywatelskich. Są państwa bardziej i mniej otwarte na imigrantów. Każde z nich zmuszone jest do opowiedzenia się za stopniem nabywanych praw przez te grupy. Często na tym tle dochodzi do sytuacji konfliktowych i powstawania nowych podziałów. Antagonizmy nasilają się również wtedy, gdy gospodarka danego kraju popada w kryzys. Na przykład Szwecja, która była bardzo otwartym państwem dla obcokrajowców z powodu recesji i rosnącego bezrobocia zaostrzyła politykę imigracyjną[7].
Jednym z zadań państwa jest obrona swojego terytorium. Wydawałoby się, że w tym aspekcie globalizacja nie ma większego znaczenia a funkcja ta nigdy nie zostanie umniejszona. Żyjemy obecnie w czasach, gdzie bardzo szanuje się wartość, jaką jest pokój, szczególnie w krajach demokratycznych. Jednakże to nie powoduje likwidacji armii. Badacze wskazują jednak, iż wstąpienie do takich struktur ponadnarodowych jak NATO, skutkuje uszczupleniem kompetencji państw dotyczących obronności i strategii wojskowych. Sojusz lansuje nowe podejście do zagadnień bezpieczeństwa, na przykład przekonując do tego, że priorytetem powinny być prawa człowieka a nie interesy polityczne.
Mówiąc o uszczuplaniu swobód państwowych, w naszych rozważaniach nie może zabraknąć ciekawej inicjatywy Dawida Storey’a, który zaproponował model, określający stopień suwerenności państwa. Opiera się on na założeniu, że na państwa działają siły odgórne i oddolne, które ograniczają autonomię danego kraju. Nazywa to presjami. Swoje badania przeprowadził porównując stopień niepodległości Wielkiej Brytanii z Hiszpanią. Za presje wewnętrzne przyjął istnienie ruchów separatystycznych w obu tych państwach, natomiast do presji zewnętrznych zaliczył przede wszystkim:
1.         Zmiany w międzynarodowym handlu, przepływie kapitału, inwestycjach;
2.         Używanie nowoczesnych środków komunikacji i technologii;
3.         Wpływ międzynarodowych organizacji;
4.         Skala oddziaływań międzynarodowych instytucji;
5.         Wpływ regionalnych bloków ekonomicznych(UE);
6.         Członkostwo w organizacjach militarnych (NATO);
7.         Procesy harmonizacji międzynarodowego prawa;
8.         Procesy dyfuzji kulturowej;
Autor przekonuje, że jeżeli do wymienionych wskaźników dodamy reakcje na nie rządu i społeczeństwa to otrzymamy przydatną formułę badawczą. Należy dodać, że wszystkie wyżej wymienione elementy są pochodną globalizacji[8].
W literaturze możemy spotkać się z tezą, iż propagowanie idei społeczeństwa obywatelskiego w demokracjach zagraża niektórym funkcjom państwa. Zastanówmy się jednak, cóż oznacza owa idea społeczeństwa obywatelskiego. Otóż jest to utożsamianie się obywateli z interesami państwa, i jednocześnie zagwarantowanie pełnych swobód w aktywności zrzeszeniowej i indywidualnej. W wieku krajach, na przykład w Niemczech, istnieją całe sztaby ludzi opracowujące programy wdrażania społeczeństwa obywatelskiego. W wyniku rozpowszechniania się tej idei powstało wiele organizacji pozarządowych. Okazuje się, iż te stowarzyszenia przejmują część kompetencji od państwa. Przykładem niech będzie chociażby francuska Obywatelska Inicjatywa Opodatkowania Obrotu Kapitałowego w skrócie ATTAC, która domaga się wprowadzenia podatku Tobina[9], likwidacji rajów podatkowych oraz przestrzegania praw jednostek, wspólnot i narodów.  Próbuje ona wpłynąć na politykę państwa, poprzez manifestacje, kampanie, projekty czy czasopisma.
4. Ostatnią kwestią, którą poruszę, jest próba odpowiedzi na pytanie, czy międzynarodowe sądownictwo karne jest naruszeniem suwerenności państw i uszczupleniem ich funkcji? Takie pytanie w swoim eseju zadaje Dorota Heidrich – Hamera. Autorka twierdzi, że aby zbadać tą kwestię należy przyjrzeć się, jakie stosunki panują między Trybunałami a państwami. Te pierwsze powstają zazwyczaj, jako wyraz międzynarodowej idei sprawiedliwości. Zaletą ich jest niezawisłość i niezależność od sytuacji wewnątrzpaństwowej oraz ekspercki charakter. Zajmują się one najcięższymi zbrodniami, a wyroki zapadają w oparciu o prawo międzynarodowe i państwowe. Najbardziej znane są: Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii, Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy, Specjalny Trybunał dla Sierra Leone oraz Międzynarodowy Trybunał Karny. To, co nurtuje badaczy to pytania o legalność owych organów. Niemniej jednak ich obawy chyba nie są uzasadnione. „Kompetencje omówionych trybunałów mogą stanowić pewne ograniczenie suwerenności państwowej, ale są to tylko ograniczenia, na które zainteresowane państwo wyraziło zgodę, albo tez ograniczenie narzucone przez Radę Bezpieczeństwa, która ma stać na straży światowego pokoju i bezpieczeństwa”[10].
Wszystkie wyżej wymienione procedery, łączą się ściśle z globalizacją i w głównej mierze są jej skutkiem. Postawiona przeze mnie teza o zmianie funkcji państw narodowych wydaje się słuszna i uzasadniona. Jednakże w toku badań i obserwacji nie można oprzeć się wrażeniu, że taki los był nieunikniony. Głębokość i trwałość owego zjawiska jest nieprzewidywalna tak jak fakt światowej uniwersalizacji. Na szczęście owe przemiany dotyczą bardziej funkcji zewnętrznych niż wewnętrznych. I pomimo różnego rodzaju zawirowań, przynależności do wielu organizacji, utracie ekskluzywnych funkcji, delegowaniu różnych zadań poza swoje granice – państwo przetrwa. Nie będzie może miało takiej formy, do jakiej jesteśmy przyzwyczajeni, może nawet zmieni nazwę, ale nie zostanie zniszczone, gdyż trudno wyobrazić sobie świat bez państwa i jego instytucji. Zadajmy sobie pytanie, kto jest w stanie zapewnić warunki do stabilnego rozwoju: wewnętrzny spokój, porządek prawny i gospodarczy, ochrona przedsiębiorczości, kontrola administracji, stabilizacja waluty? Odpowiedzią na to pytanie mogą zajmować się kolejne pokolenia socjologów, politologów i filozofów.

Bibliografia:
1.     U. Altermatt, Sarajewo przestrzega. Etnonacjonalizm w Europie, Kraków 1998.
2.     Co to jest podatek Tobina, www. attaca_org.pl, 01.08.2010.
3.     M. Kuźmicz, Korporacje transnarodowe: Rola firm w świecie rośnie, Gazeta Wyborcza, 13.10. 2002.
4.     W. Misiak, Globalizacja więcej niż podręcznik. Społeczeństwa – kultura – polityka, Difin, Warszawa 2007.
5.     Ogłoszenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 maja 2004 r., w sprawie stosowania prawa Unii Europejskiej. Monitor Polski 2004 nr 20, poz. 359.

6.     J. Rifkin, Wiek dostępu: nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za każdą chwilę życia, tł. Ewa Kania, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003.
7.     D. Storey, Territory: the Claming of Space, Prentice Hall, Pearson Education, London 2001.
8.     Szwecja przestaje być rajem dla imigrantów, www. dziennik.pl, 11.03. 2009.

9.     K. Trzciński (red. nauk.), Państwo w świecie współczesnym, Oficyna Wydawnicza       ASPRA-JR, Warszawa 2006.
10.  B. Winiarski, Polityka gospodarcza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.




[1] U. Altermatt, Sarajewo przestrzega. Etnonacjonalizm w Europie, Kraków 1998, s.11.
[2] Zob. B. Winiarski, Polityka gospodarcza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 105.
[3] M. Kuźmicz, Korporacje transnarodowe: Rola firm w świecie rośnie, Gazeta Wyborcza, 13.10. 2002.
[4] B. Winiarski, Polityka gospodarcza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 190.

[5] Ogłoszenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 maja 2004 r., w sprawie stosowania prawa Unii Europejskiej. Monitor Polski 2004 nr 20, poz. 359.

[6] J. Rifkin, Wiek dostępu: nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za każdą chwilę życia, tł. Ewa Kania, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003, s. 236.

[7] Szwecja przestaje być rajem dla imigrantów, www. dziennik.pl, 11.03. 2009.
[8] D. Storey, Territory: the Claming of Space, Prentice Hall, Pearson Education, London 2001 [w:] W. Misiak, Globalizacja więcej niż podręcznik. Społeczeństwa – kultura – polityka, Difin, Warszawa 2007, s.75.

[9] Podatek Tobina – zaproponowany przez Jamesa Tobina, amerykańskiego noblistę w dziedzinie ekonomii, podatek od spekulacyjnych transakcji walutowych, którego dochód miał być przeznaczony na wyrównywanie nierówności społecznych [w:]  Co to jest podatek Tobina, www. attaca_org.pl, 01.08.2010.

[10] D. Heidrich Hamera, Międzynarodowe Trybunały Karne – wyzwanie dla suwerenności państwowej? [w:]K. Trzciński (red. nauk.), Państwo w świecie współczesnym, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 165.

04:43 | |

 

0 komentarze:

Prześlij komentarz

Subskrybuj: Komentarze do posta (Atom)

Współtwórcy

Obsługiwane przez usługę Blogger.